Checklist: Hoe conform zijn de interne organisatieprocedures rond signaleringsplannen met de richtlijnen over preventie en toepassing van afzondering en fixatie in de context van agressie en escalatie?
Deze checklist helpt jou om het beleid rond signaleringsplannen van je organisatie te toetsen aan de richtlijnen voor preventie en toepassing van afzondering en fixatie. Je krijgt zo zicht op sterke punten en verbetermogelijkheden van je beleid. De checklist bevat ook informatie en instrumenten om knelpunten aan te pakken.
Deze checklist is gebaseerd op de intersectorale, multidisciplinaire richtlijnen voor de preventie en toepassing van afzondering en fixatie in de brede residentiële jeugdhulp en residentiële GGZ voor volwassenen van het Steunpunt Welzijn, Volksgezondheid en Gezin van 2021 en 2022. Deze richtlijnen verduidelijken hoe organisaties, teams en hulpverleners afzondering en fixatie kunnen voorkomen en hoe ze bij eventuele toepassing de menswaardigheid en veiligheid kunnen bewaken.
In 2026 verscheen een nieuw intersectoraal richtlijnenkader; Deze checklist is ontwikkeld op basis van de eerdere richtlijnen, maar getoetst aan het nieuwe kader. Deze checklist gaat over het gebruik van signaleringsplannen bij situaties met een risico op afzondering en fixatie bij ‘ernstig en acuut gevaar.’ Voor andere situaties met een risico op afzondering of fixatie verwijzen wij naar de richtlijn ‘Preventie van afzondering en fixatie in situaties zonder ernstig en acuut gevaar, en de toepassing ervan met toestemming van de zorggebruiker of zijn vertegenwoordiger.’
De checklist is bedoeld voor:
o Jeugdhulp: Gemeenschapsinstellingen, Residentiële organisaties voor bijzondere jeugdzorg, GES+ voorzieningen, Observatie- en behandelcentra, Onthaal- observatie- en oriëntatiecentra, Veilig Verblijf.
o Geestelijke gezondheidszorg: Psychiatrische centra of ziekenhuizen, Psychiatrische verzorgingstehuizen, (Kinder)psychiatrische afdelingen van algemene ziekenhuizen.
o Zorg voor personen met een handicap: Multifunctionele centra
o Revalidatie: Revalidatie voor verslaafden, Psychosociale revalidatie voor kinderen.
Garandeert een volledige ‘ja’-score op deze checklist dat je organisatie werkelijk goed bezig is?
- Een “perfecte score” betekent niet automatisch dat de organisatie voldoet aan alle wettelijke voorwaarden. Die werden niet meegenomen bij de opmaak van deze checklist. Weet ook: wetgeving kan wijzigen. Zoek je informatie over het wetgevend kader anno 2025? Dat vind je hier.
- Wat op papier staat is niet altijd gelijk aan wat in de praktijk gebeurt. Wees hierin kritisch ten aanzien van je eigen werking.
- Het richtlijnenkader is geen checklist, het gebruik ervan past binnen evidence-based practice. Het richtlijnenkader biedt jou inzicht in de meest recente wetenschappelijke, en mensenrechterlijk onderbouwde inzichten anno 2025. Je past deze niet toe zonder goed na te denken. Professionals combineren deze inzichten steeds met de eigen kennis en ervaring. Daarnaast heb je ook oog voor jouw cliënt. De wensen, waarden en situatie van de cliënt spelen een grote rol. Wat voor de ene persoon goed is, past misschien niet bij een ander. Daarom luister je naar de cliënt en neem je die informatie mee in je beslissing.
- Deze checklist biedt geen volledig beeld. Wel biedt ze een overzicht rond een thema dat raakt aan de preventie en toepassing van afzondering en fixatie binnen jouw organisatie.
Waarom deze checklist?
Signaleringsplannen zijn nuttig om toenemende spanning tijdig op te merken en zo escalatie te voorkomen. Het is dus een belangrijk werkinstrument voor de zorggebruiker en de zorgverlener/begeleider om afzondering en fixatie te voorkomen bij ernstig en acuut gevaar en bij potentieel gevaar.
Daarnaast omvat het informatie over wat de zorggebruiker wil en wenst in situaties met ernstig en acuut gevaar waar afzondering en fixatie niet te vermijden blijkt.
Omgaan met VBM ontwikkelde nog een aantal andere checklists voor organisaties. Bekijk ze hier.
Een gemeenschappelijke taal over organisaties en sectoren heen, is belangrijk. Een lijst met definities van begrippen die raken aan vrijheidsbeperkende maatregelen vind je hier: https://www.departementzorg.be/nl/wat-zijn-vrijheidsbeperkende-maatregelen