Leestijd: 10 minuten
Het Gielsbos is een voorziening in het hartje van de Antwerpse Kempen waar kinderen en volwassenen met een beperking terecht kunnen voor verblijf, logeren, dagopvang, begeleiding, jobcoaching en advies. In dit artikel lees je hoe het OOGteam ondersteunt bij het omgaan met gedragsmoeilijkheden bij cliënten.
In de wereld van de zorg is aandacht vaak het krachtigste medicijn. Bij Het Gielsbos weten ze dat als geen ander. Al meer dan dertig jaar zorgt het OOGteam — een team gespecialiseerd in opvang en ondersteuning bij gedragsmoeilijkheden — voor een individueel antwoord op de complexe behoeften van bewoners.
Hun missie? Bewoners ondersteunen met respect, empathie én oog voor hun noden. Nicole en Tiny, de twee krachten van het team, nemen ons mee in hun inspirerende verhaal.
Wat is het OOGteam?
Wat ooit begon als de ‘dienst crisisopvang’ – opgericht door oud-collega Denise Van Aelst – groeide uit tot een warme, mensgerichte aanpak die niet draait om controle, maar om connectie. “De naam ‘crisisopvang’ klonk voor velen te zwaar,” vertelt Nicole. Het OOGteam bestaat uit twee halftijdse medewerkers die volop inzetten op de ondersteuning in het kader van moeilijk te begrijpen gedrag. Het team biedt op verschillende manieren ondersteuning: individuele opvang en ondersteuning van leefgroepen, aanpassingen rond vrijheidsbeperkende maatregelen (VBM) onder de loep nemen en video-observaties. Steeds met een focus op persoonlijke behoeften.
“Daarom kozen we voor OOG. Omdat het gaat om aandacht, nabijheid, écht kijken naar wat iemand nodig heeft. We zijn letterlijk een extra paar oogjes die langskomen.”
Opvang op maat
Nicole en Tiny krijgen regelmatig vragen rond individuele opvang. De pedagoog van de betrokken leefgroep neemt dan contact op met hen. Een bewoner heeft het moeilijk in de groep. Een eetmoment of groepsactiviteit verloopt moeizaam. Na overleg met de pedagoog, psycholoog en de leefgroep zelf wordt er gekeken wat helpend kan zijn.
“Soms is dat individuele begeleiding. De bewoner even uit de groep halen. De ruimte waarin bewoners tot rust kunnen komen is bijvoorbeeld prikkelarm te maken, veilig en uitnodigend. Er staat een zetel, er is een tv-toestel op wieltjes, verschillende schilderijtjes hangen aan de muren. “We wilden iets creëren waar bewoners zich welkom voelen. Een warme ruimte die ook snel kan aangepast worden aan de noden van de bewoner,” klinkt het.
“Maar soms denken we samen na over ondersteunende hulpmiddelen, zoals sensorisch materiaal of aanpassingen aan de situatie.”
“We proberen deze individuele ondersteuning te beperken in de tijd. Drie weken, gevolgd door een evaluatie. Nadien zorgen we ervoor dat de leefgroep het terug overneemt. Maar bewoners hebben soms nood aan een langdurige ondersteuning. Hier proberen we aan tegemoet te komen.”
Multidisciplinaire samenwerking
Vrijheidsbeperkende maatregelen blijven een gevoelig thema in de zorg. Fixatie, afzondering of andere beperkingen worden enkel als laatste redmiddel ingezet. De belangrijkste afweging tot het inzetten van VBM is dat de cliënt meer kwaliteit van leven krijgt. “We hanteren altijd het principe van proportionaliteit en subsidiariteit. Alleen inzetten wat echt nodig is, en zo kort mogelijk,” benadrukt Tiny. “We evalueren ook op heel regelmatige basis onze werking.”
Het OOGteam werkt nauw samen met andere experten uit de organisatie en toont dat maatwerk mogelijk is. Zo is er een samenwerking met het naaiatelier, een schrijnwerkerij en andere diensten zoals de kiné en verpleging. In deze multidisciplinaire aanpak worden alternatieve, op maat gemaakte oplossingen ontwikkeld voor preventie van spanning en escalatie. Denk aan aangepaste kleding of schoenen, of sensorisch materiaal zoals verzwaringsdekens. “We hebben doorheen de jaren een catalogus van hulpmiddelen opgebouwd die helpen om spanning en escalatie te doen zakken*. Soms vragen collega’s: ‘Kunnen jullie dit maken? We vinden het nergens.’ En dan zeggen wij: ‘Tuurlijk, we zoeken een oplossing.’ Zo hebben we zelfs verzwaringsknuffels of speellinten uit onscheurbare stof. We krijgen soms de gekste vragen.”
Daarnaast werkt het Gielsbos ook met ‘referentiepersonen VBM’ op elke leefgroep. Zij zijn ons aanspreekpunt betreffende VBM, we houden contact met hen via nieuwsbrieven en een jaarlijkse bijeenkomst. Zij houden het thema levend en plaatsen vraagstukken regelmatig op de agenda. Ze blijven steeds kritisch kijken naar de eigen werking. Niets mag vanzelfsprekend worden. “Een deur wordt al snel eens op slot gedaan. Maar is dit wel altijd nodig?”
Naast VBM zijn de referentiepersonen ook de aanspreekpunten voor de PTV-technieken. “VBM en PTV worden voor onze doelgroep niet enkel ingezet tijdens crisissen en agressiemomenten, zoals veel mensen onterecht denken. De toepassing ervan kan in sommige situaties net voor rust en veiligheid zorgen. Bijvoorbeeld, een bewoner die dankzij een zetelgordel toch rustig kan genieten van een muzieksessie.”
Beelden die spreken
We zien vaak een grote discrepantie tussen kunnen en aankunnen. De cliënt kan vaak meer dan eigenlijk zou mogen gevraagd worden, omdat dit grote inspanningen vergt. Dit kan erg belastend zijn voor de cliënt.
Uiteraard volgen we de regelgeving als we beeldmateriaal maken. Omwille van hun cognitieve mogelijkheden kunnen de cliënten zelf geen toestemming geven, maar de medewerkers en het netwerk worden geïnformeerd. De beelden worden enkel gebruikt in de beslotenheid van de betrokken leefgroep.
Eén van de gebruikte tools van het OOGteam is het gebruik van video-observatie. Hierbij baseren ze zich op de methodiek en principes van De Draad van Gerrit Vignero. Op die manier brengen we de sociaal-emotionele ontwikkeling van de cliënt in kaart en kijken we hoe de begeleider hierop kan inspelen.
Er worden in vier types situaties beelden gemaakt in de leefgroep van een bewoner, om zicht te krijgen op verschillende domeinen. Belangrijk hierbij is om ook in beeld te krijgen wat wel goed loopt, omdat hier aanknopingspunten gezocht worden om op verder te bouwen.
We bekijken niet enkel tijdens crisissen, maar ook tijdens rustige momenten. De observatie wordt gevolgd door een teamvergadering waarbij we kunnen stilstaan bij de beelden, kunnen terugspoelen, beelden kunnen stoppen om kleine nuances te zien… We gaan dan echt ontdekkend kijken en de beelden met de groep betrokken werkkrachten analyseren. Het gaat er niet om iemand te ‘betrappen’ op fout gedrag. We kijken juist naar wat er goed gaat. Hier kunnen we immers mee aan de slag.
De videobeelden tonen vaak wat je in de hectiek mist: een prikkel, een routine, een moment van stress. En ze helpen verwachtingen bij te stellen. Er is vaak een verschil tussen de sociaal-emotionele ontwikkeling van bepaalde bewoners, en het cognitieve. Dankzij deze inzichten worden ook signaleringsplannen aangepast. Er komt altijd wel iets uit de beelden en teams zijn vaak heel enthousiast. Door deze manier van werken worden we heel wat beter in het ontmijnen van spanning bij onze cliënten, waardoor we escalatie vermijden.
“Als een cliënt veel of langdurige stress ervaart, functioneert die meestal op een lager niveau dan die eigenlijk aankan. In die gevallen moeten we extra inzetten op basisveiligheid, voorspelbaarheid en duidelijkheid.”
Voor hulpverleners is het spannend om zo te worden gefilmd. Je weet dat het hele team zal kijken naar jouw handelen, waarbij er soms ook kleine dingen worden uitgehaald. Het vraag dus echt vertrouwen om via deze methodiek te werken. Het team wordt van tevoren goed gebrieft. We filmen nooit ten koste van alles. Wanneer een begeleider bijvoorbeeld om hulp vraagt, stoppen we. Het doel is altijd: betere zorg voor de cliënt. Daarom filmen we ook nooit zonder toestemming. Ook families zijn hier ook meestal heel positief over. De transparantie en open feedback naar elkaar en de omgeving toe zijn waardevol.
Waarom deze job zo belangrijk is
De tussenkomsten van Nicole en Tiny geven leefgroepen ademruimte .
“Soms is het gewoon nodig dat wij even de band helpen herstellen tussen een bewoner en zijn begeleiders. Maar we stemmen onderling heel erg af. Het is niet zo dat we een interventie komen doen en dan weer weg zijn. We proberen heel erg op lange termijn te werken.”
Toch zijn er ook zorgen. Personeelstekort en hoge werkdruk maken het werk uitdagender dan ooit. We dromen van meer collega’s. Meer ogen, meer handen. Zodat we meer kunnen observeren, begeleiden en ook preventief kunnen werken.
Een warme oproep aan andere organisaties
Het OOGteam gelooft sterk in eenvoud. Hun tips?
“Maak het niet te ingewikkeld. Werk op maat. Ontdek waar iemand rust in vindt. Het hoeft geen groots project te zijn: samen takjes zoeken in het bos kan net zo waardevol zijn als een vogelhuisje bouwen.”
“Zoek de samenwerking op. Met leefgroepen, met externen. Maar betrek ook bijvoorbeeld de huishoudhulpen of de technische dienst. Iedereen kan bijdragen aan zorg op maat. Ook lerende netwerken zijn hierin heel waardevol. We kunnen nog heel veel leren door over het muurtje te kijken.”
Het OOGteam in Het Gielsbos bewijst dat een extra paar ogen soms precies is wat nodig is om écht te begrijpen wat iemand nodig heeft.
Hoe kan jij hiermee aan de slag?
*In dit artikel komen materialen aan bod die de technische dienst in samenspraak met andere professionals van het Gielsbos maakt. In dat kader verwijzen we extra naar deze stelling uit de richtlijnen rond preventie en toepassing van afzondering en fixatie: Gebruik voor mechanische fixatie alleen professionele en géén zelfgemaakte materialen. Maak ook voor andere toepassingen enkel gebruik van veilig materiaal.
De aanpak van Het Gielsbos is geen blauwdruk, maar wel een inspiratiebron. Je kan ermee aan de slag, op maat van de eigen context.
Meer inspiratie vind je hier:
- Verdiep je in sociaal-emotionele ontwikkeling:
- Bekijk hier de toolkit De draad. Het model van de draad wil de begeleider helpen om een goede afstemming te zoeken met de cliënt en om een gemeenschappelijke taal te ontwikkelen in gesprekken met ouders.
- Ga aan de slag met de reflectiebrochure rond SEO.
- Bekijk het aanbod van SAM vzw rond dit thema.
- Onderzoek de verschillende vormen van vrijheidsbeperking in jouw team met dit stappenplan van ICOBA.
- Deze website van CCE (Nederland) rond zelfverwondend gedrag biedt theoretische verklaringen en praktische handvatten. Naast informatie is er een stappenplan tot handelen, tools en uitgebreide voorbeeldcasussen.
- Volg het e-learningtraject rond spanning, escalatie en agressief gedrag.
- Verdiep je vaardigheden rond mentaliseren met deze informatie van ICOBA.
- Nog meer inspiratie? Bekijk hier de materialenbib.