Van ‘overnemen’ naar emotieregulatie bevorderen – het ondersteuningsteam van GI De Kempen

Leestijd: 12 minuten

Een gemeenschapsinstelling (GI) is een gesloten jeugdinstelling waar jongeren door de jeugdrechter geplaatst kunnen worden wanneer ze een delict hebben gepleegd of ervan worden verdacht. Daarnaast verblijven er ook jongeren uit een verontrustende leefsituatie bij een herstelgerichte time-out. Jongeren volgen in een GI een geïndividualiseerd traject dat inzet op verantwoordelijkheid opnemen, herstel en re-integratie in de samenleving. GI De Kempen heeft twee campussen (De Markt en De Hutten), en maakt net als De Zande en De Grubbe deel uit van het Vlaamse aanbod gesloten jeugdhulp.

Nabijheid ingebed in de organisatie

De oprichting van het ondersteuningsteam kwam niet uit het niets. Na enkele ingrijpende incidenten gingen directie en personeelsvertegenwoordiging samen in gesprek over hoe de teams beter konden worden ondersteund bij moeilijke situaties. Al snel bleek dat de vraag breder was dan meer handen op de werkvloer: het ging ook over houvast en expertise.

Tegelijk groeide het inzicht dat omgaan met spanning meer vraagt dan beheersing alleen. Vanuit die overtuiging ging men kijken hoe andere voorzieningen ondersteuning vormgaven in hun dagelijkse werking.

Bezoeken aan collega-organisaties gaven inspiratie: het kon anders, met meer focus op positief leefklimaat, emotieregulatie en herstelgericht werken. Vanuit die inzichten en noden groeide het idee om een team te vormen dat nabijheid structureel verankert in de werking. In 2023 ging het ondersteuningsteam van start als proefproject, met een duidelijke ambitie om door te groeien tot een vaste pijler binnen de organisatie.

Van idee naar praktijk

Voor de samenstelling van het ondersteuningsteam werd bewust gestart met ervaren begeleiders die rust kunnen brengen en een sterke verbinding met jongeren aangaan. Sommigen hadden al een uitgesproken voeling met het werken rond emotieregulatie, anderen toonden de bereidheid om zich hierin verder te verdiepen en van daaruit te handelen. Zo groeide het ondersteuningsteam uit tot een team dat zowel vanuit kennis als vanuit houding inzet op presentie. Toch bracht de uitbouw van het ondersteuningsteam ook een zoektocht met zich mee naar de juiste balans: wat was precies de rol van het ondersteuningsteam, en hoe verhield die zich tot de leefgroepen?

Geleidelijk kwamen er werkafspraken tot stand, die een goede samenwerking tussen het ondersteuningsteam en de teams van de leefgroepen bevorderen:

• Wanneer het ondersteuningsteam kan worden ingeschakeld: bij signalen van spanningsopbouw, wanneer een begeleider extra handen of “adem” nodig heeft, wanneer een situatie richting crisis evolueert…
• Hoe het ondersteuningsteam tussenkomt: helpen bij ontladen en emotieregulatie, een alternatief bieden, één-op-één activiteiten met de jongere los van de groep,…
• Hoe het ondersteuningsteam een interventie afrondt: via een korte debrief (trigger, aanpak, volgende stap) zodat de leefgroep weer verder kan in dezelfde lijn.

Die afspraken staan niet in steen gebeiteld: ze zijn afhankelijk van wat de jongere, de begeleider, de leefgroep of het team op dat moment nodig heeft. De basis blijft daarbij helder en breed uitgedragen: het ondersteuningsteam versterkt de werking; het neemt niet over.

De werkafspraken in de praktijk in de woorden van Charel en Charlotte:

“Er leefden wel wat vragen rond wanneer en hoe het ondersteuningsteam ondersteunt. Moet een ondersteuner, als er een alarm is, mee overnemen? Moet die eventuele maatregelen mee uitvoeren? Het antwoord: Dat kan – als dat op dat moment de vraag is. Maar een ondersteuner kan evengoed zorgen voor de opvang van de andere jongeren in de leefgroep. We gaan voor goede afspraken telkens opnieuw de zoektocht aan: alle mogelijkheden in kaart brengen en dan de puzzel te leggen hoe we elkaar kunnen versterken.“ “Stel dat het zo druk is op de afdeling dat iemand vraagt: kun je de vuilbakken eens wegdoen? Dan is de vraag: hoe draagt dit bij aan de ondersteuning van de afdeling en de jongeren, om te kunnen inzetten op de-escalatie? Je zou je dan kunnen afvragen: wat ben ik hier eigenlijk aan het doen? Anderzijds help je zo wel de begeleider, zodat die met iets anders aan de slag kan. Maar de insteek moet wel blijven: de ondersteuners zetten in op emotieregulatie – door daar zelf mee aan de slag te gaan of door leefgroep begeleiders te ondersteunen zodat zij dat kunnen doen”

Impact op jongeren, begeleiders en organisatie

De effecten zijn voelbaar op verschillende manieren. Begeleiders ervaren meer rust en vertrouwen. Doordat ze weten dat ze beroep kunnen doen op ondersteuning wanneer het nodig is, ontstaat er meer mentale ruimte en meer vertrouwen in hun eigen de-escalerend handelen. Ook jongeren merken de positieve effecten van bijstand van het ondersteuningsteam: ze voelen zich gezien en gehoord, ook wanneer het moeilijk gaat. Ze weten waar ze terecht kunnen als ze nood hebben aan minder of andere prikkels.

Waar vroeger soms vooral werd gezocht naar manieren om situaties te beheersen, ligt de focus door de komst van en bijstand door het ondersteuningsteam nu meer en meer op begrijpen en zoeken naar alternatieve manieren om op behoeften in te spelen. Dat vraagt tijd, overleg en afstemming, maar het werpt vruchten af. De samenwerking tussen het ondersteuningsteam en de leefgroepen zorgt voor een gedeelde verantwoordelijkheid om moeilijke momenten toch te zien als kansen om te leren wat werkt en te herstellen wat geraakt werd. Deze evolutie heeft een impact op de manier waarop er met crisissen wordt omgegaan, maar breder ook op het hele leefklimaat binnen de organisatie.

Toekomst en duurzaamheid

In dat proces blijft het belangrijk om het ondersteuningsteam niet te zien als team dat moeilijke situaties overneemt, maar als een partner die samen met de leefgroepen zoekt naar wat werkt. Er is aandacht voor het blijvend versterken van de samenhang tussen het ondersteuningsteam en de leefgroepen, en op de koppeling met methodische kaders, zoals het signaleringsplan en de visie op een positief leefklimaat.

Lessen en inspiratie

Het traject van het ondersteuningsteam in GI De Kempen toont hoe verandering kan groeien vanuit de praktijk. Een duidelijke visie alleen volstaat niet: wat echt het verschil maakt, is de bereidheid om uit te proberen, samen te leren en te blijven afstemmen. De kracht van het ondersteuningsteam ligt in dat voortdurend zoeken: niet naar een vaste methode, maar naar wat op dat moment werkt voor jongeren en begeleiders.

De ervaring van GI De Kempen levert waardevolle inzichten op voor andere organisaties die een ondersteuningsteam willen verankeren in hun werking:

• Start met het waarom. Het gaat niet alleen om die extra handen, maar om een andere manier van kijken naar spanning en veiligheid.
• Betrek de leefgroepen. Geef teams ruimte om zelf mee te denken over de invulling. Zo vergroot het draagvlak en vermindert weerstand.
• Baken de rol af. Een ondersteuningsteam is er om te versterken, niet enkel om over te nemen.
• Doe mee, niet vanop afstand. Nabijheid groeit door letterlijk aanwezig te zijn in het dagelijkse leven van jongeren en begeleiders.
• Maak het duurzaam. Zorg voor verankering in het hele beleid en werking, zodat het geen tijdelijk project blijft.

Wat deze aanpak leert, is dat verandering tijd vraagt en begint bij mensen die durven proberen en elkaar blijven opzoeken in wat werkt.